Ит — адамзат тарихындағы ең алғашқы қолға үйретілген жануарлардың бірі. Бүгінде бүкіл әлем бойынша 900 миллионнан астам үй иті тіркелген. Олар тек үй жануары емес, адам өмірінде түрлі рөл атқарып келеді: аңшылықта серік, қауіпсіздікте көмекші, соқыр жандарға жолсерік, ал жалғыз жандарға — нағыз дос.
Қашан және қалай пайда болды?
Иттердің арғы тегі — қасқыр. Ғалымдардың пайымынша, адамдар итті шамамен 15–30 мың жыл бұрын қолға үйреткен. Ең алғашқы қолға үйретілген иттер қазіргі Ресей, Германия және Қытай аумақтарында өмір сүрген деген археологиялық дәлелдер бар.
Бұл үдеріс табиғи және мәдени эволюцияның нәтижесінде жүзеге асқан: адамдар азық іздеп маңайда жүрген қасқырларды асырап, біртіндеп үйірге үйреткен. Жағымды мінез-құлық танытқан қасқырлар азыққа қол жеткізіп, тірі қалған. Ал адамдар адал әрі сақ жануарды үйін, отбасын қорғау үшін пайдаланған. Уақыт өте келе бұл байланыс тереңдей түсті.
Қолға үйрету кезеңі қалай жүрген?
1. Қауіптен серікке дейін — алғашқыда қасқырлар адамнан қорыққанымен, қалдық азыққа бола адамға жақындай бастаған.
2. Табиғи сұрыпталу — адамға жуас мінез көрсеткен жануарлар ғана тірі қалып отырған.
3. Үй итінің қалыптасуы — мыңдаған жыл бойы сұрыптала келе иттердің түрлі тұқымы пайда болды: аңшылық, күзет, шанамен жүруге арналған, сәндік және тағы басқа мақсаттарға бейімделген.
Иттер неге адамға жақын?
Ғалымдар ит пен адамның арасында ерекше нейробиологиялық байланыс қалыптасқанын айтады. Ит адамның ым-ишарасын, эмоциясын түсіне алады, иесінің дауысын, иісін жазбай таниды. Зерттеулерге сәйкес, ит пен иесінің арасындағы байланыс «махаббат гормоны» аталған окситоциннің бөлінуімен нығаяды — бұл ана мен баланың арасындағы байланысты еске түсіреді.
Иттердің әртүрлілігі
Бүгінгі таңда әлемде 400-ден астам ит тұқымы тіркелген. Әрқайсысының мінезі, дене бітімі, қызметі әртүрлі:
Хаски — шанамен жүруге бейімделген;
Лабрадор — мейірімді, көмекші ит ретінде танымал;
Алабай — мал күзетінде қолданылатын төзімді ит;
Неміс овчаркасы — полиция, әскери қызметте көп қолданылады;
Ши-тцу, чихуахуа — сәндік мақсатта асыралатын иттер.
Қазіргі таңда иттер тек үй жануары ғана емес. Олар:
Полиция мен әскерде жарылғыш заттарды, есірткіні анықтауға көмектеседі;
Құтқару қызметінде үйінді астындағы адамдарды табады;
Психологиялық терапияда жалғыздық, депрессиямен күресте қолданылады;
Мүмкіндігі шектеулі жандарға жолсерік болады.
Ит — тек жануар емес, адамзатпен бірге дамыған, бірге жетілген тіршілік иесі. Оның адалдығы мен сенімділігі мыңдаған жылдар бойы өзгермей келе жатыр. Ит адам үшін тек күзетші немесе серік емес, ол — отбасының бір мүшесі, сенімнің символы.