Қазақ халқының дәстүрлері – ғасырлар бойы қалыптасып, атадан балаға жалғасқан рухани мұра. Ол – қазақтың тұрмыс-тіршілігімен, шаруашылығымен, наным-сенімімен және өмір философиясымен біте қайнасқан құндылықтар жиынтығы. Әр дәстүрдің астарында халықтың дүниетанымы, адамгершілік қағидалары, ұрпақ тәрбиесі жатыр. Қазақ үшін дәстүрді сақтау – ұлттың болмысын сақтау деген сөз.
Туғанға қатысты дәстүрлер
Қазақ халқы «балалы үй – базар, баласыз үй – қу мазар» деп, ұрпақ жалғастығын ең басты бақ пен береке санаған. Әрбір сәбидің дүниеге келуі тек әулет үшін емес, бүкіл ауылдың қуанышы болып есептелген.
Шілдехана – нәресте туған түні жасалатын той. Бұл дәстүрдің мәні – жас ананы қауымнан оқшауламай, көңілін көтеру, сәбиге ақ тілектер арнау. Жастар ән айтып, күй тартып, ойын-сауық ұйымдастырған.
Қырқынан шығару – 40 күнге толған сәбиді түрлі ырым-жоралғылармен шомылдырып, тырнағын алып, шашын алғаш рет қырқу дәстүрі. Бұл рәсімге ауылдың ақ жаулықты әжелері қатысып, «баланың ғұмыры ұзақ болсын» деп бата берген.
Тұсау кесу – сәби тәй-тәй басып жүре бастағанда жасалатын ерекше рәсім. Баланың аяғына ала жіп байланып, оны көпті көрген, адал жүрісті әйел кеседі. Бұл – баланың өмір жолы адал, ашық болсын деген тілек.
Осы дәстүрлер арқылы қазақ баланы қоғамға таныстырған, оның болашағына жақсы ниетпен бағыт берген.
Үйлену салты
Қазақ өмірінде үйлену – әулеттің ғана емес, бүкіл рудың қуанышы болған. Қыз бен жігіттің бас қосуы – екі әулеттің арасындағы ынтымақ пен туыстықтың бастауы.
Құда түсу – қыздың қолын сұрауға келген рәсім. Бұл дәстүрде екі жақтың үлкендері бас қосып, құдалық шарттарын белгілеген. «Құда – мың жылдық» деп, құдалықты өте қадірлі қарым-қатынас санаған.
Қалың мал – күйеу жағы қалыңдықтың әкесіне төлейтін сый-сыяпат. Оның астарында қыздың әке-шешесін құрметтеу, жас отаудың тұрмысын жеңілдету мақсаты жатқан.
Беташар – келін түскен соң жасалатын рәсім. Келіннің бетін ашқан ақын немесе жыршы елдің үлкендерін атап, келінді сәлем салуға шақырған. Бұл дәстүр – жас келінді жаңа ортаға таныстыру, оған инабаттылық, ізеттілік үйретудің жолы.
Үйлену салттарының барлығы жас жұбайлардың берекелі ғұмыр кешуіне, жаңа әулеттің қалыптасуына бағытталған.
Қонақжайлық дәстүрі
Қазақтың қонақжайлығы – бүкіл әлем мойындаған қасиет. «Қонақ келсе – құт» деп санаған халық келген жолаушыны төрге шығарып, барымен бөліскен.
Қонақтар мәртебесіне қарай бірнеше түрге бөлінген:
- Арнайы қонақ – шақырылып келген сыйлы адам.
- Құдайы қонақ – аяқ астынан келе қалған жолаушы.
- Құтты қонақ – үйге келген соң, артынан ырыс-береке ілеседі деп сенген ерекше қонақ.
Қонаққа мал сойылып, дастарқан жайылған. Бұл дәстүр адамдарды мейірімге, жомарттыққа тәрбиелеп, қоғамда бірлік пен татулық орнатқан.
Жорық пен ерлік дәстүрлері
Қазақ халқы – тарих бойы еркіндік пен азаттықты ту еткен ел. Ерлік дәстүрлері жас ұрпақты жауынгерлікке баулып, ел қорғауға дайындаған.
Жасөспірімдер атқа мінуді, садақ атып, найзаласуды бала кезден үйренген. Әскерге жарамды әрбір ер жігіт «жорыққа жараймын» деп есептелген.
Сонымен бірге батырларды ұлықтау дәстүрі де ерекше орын алған. Батырлар жырлары ел арасында айтылып, ерлік үлгісі ретінде дәріптелген. Бұл дәстүр халықтың рухын көтеріп, жас ұрпаққа отансүйгіштік қасиет сіңірген.
Жыл мезгілдеріне қатысты дәстүрлер
Табиғатпен етене өмір сүрген қазақ төрт мезгілдің әрбірін ырым-тыйымдармен, мерекелермен байланыстырып отырған.
Наурыз мейрамы – көктемнің, жаңарудың, берекенің мерекесі. Бұл күні ауыл-ауыл болып көрісіп, өкпе-наз кешірілген. Қазан-қазан наурыз көже дайындалып, барша халыққа ұсынылған.
Жаз, күз, қыс мезгілдері де түрлі шаруашылық дәстүрлермен астасқан. Жазда жайлауға көшіп, малды отарлатқан; күзде сабантой іспеттес егін жинау мерекелері өткізілген; қыста соғым сойып, ет сақтаудың өзіндік дәстүрлері қалыптасқан.
Рухани дәстүрлер
Қазақ дәстүрінде ата-баба аруағына тағзым ету – үлкен парыз. Ас беру, дұға оқу, бата жасау сияқты рәсімдер рухани өмірдің ажырамас бөлігі болған.
Ас беру – белгілі тұлғаға жасалатын үлкен еске алу рәсімі. Бұл дәстүрде халық бас қосып, марқұмның ерлігін, еңбегін еске алған.
Бата беру – қазақ дәстүрінің рухани өзегі. Ақсақалдар жастарға ақ жол тілеп, адалдыққа, ізгілікке үндеген. Бата – халықтың ауыз әдебиеті мен даналығының бір көрінісі.
Дәстүрдің тәрбиелік мәні
Қазақ дәстүрлері – халықтың жазылмаған заңдары. Ол жас ұрпақты адалдыққа, еңбекқорлыққа, үлкенге құрмет, кішіге ізет көрсетуге үйреткен.
Қазіргі заманда да бұл дәстүрлер өз құндылығын жойған жоқ. Керісінше, ұлттық болмысымызды айқындайтын рухани тірекке айналды. Дәстүрді сақтау – ұрпақ алдындағы парыз, ал оны дамыту – ұлттық болашақтың кепілі.
сурет: егемен.кз.