Жылқы — адамзат тарихындағы ең маңызды, әрі ең қасиетті жануарлардың бірі. Тек көлік құралы ғана емес, өркениетке жол ашқан, даланың еркіндігін, батырлықты, рух пен салтанатты бейнелеген жануар. Әсіресе қазақ халқы үшін жылқы — тек жануар емес, ұлттың болмыс-бітімі, мәдениетінің өзегі.
Қашан және қайда қолға үйретілді?
Жылқы алғаш рет б.з.д. 4–3 мың жыл бұрын қазіргі Қазақстан аумағында қолға үйретілген. Бұл ғылыми тұрғыда дәлелденген: Ботай мәдениеті (Солтүстік Қазақстан) — адамзат тарихындағы ең алғашқы жылқыны қолға үйреткен өркениеттердің бірі.
Ағылшын археологтары Ботайдан табылған жылқы сүйектерін зерттей келе, олардың:
- Жүгенделгенін,
- Мінілгенін,
- Сауылғанын анықтаған.
Бұл — қазақ даласында жылқы мәдениетінің негізі 5 мың жыл бұрын қаланғанын көрсетеді.
Жылқының тарихи рөлі
- Көлік құралы — адам алғаш қашықтықты жылдам еңсеруге мүмкіндік алды;
- Соғыс серігі — атты әскерлер соғыстың тағдырын шешкен;
- Ауыл шаруашылығының көмекшісі — арба тарту, егін айдау;
- Мәдени мұра — бәйге, көкпар, аударыспақ сияқты ұлттық ойындар жылқымен тығыз байланысты.
Қазақ халқы мен жылқы
Қазақ үшін жылқы — азаттықтың символы. Көшпенді өмір салтында жылқы ең сенімді серік болған. Баланы атқа мінгізу – «тұлпардай тұлға болсын» деген тілек. Жылқы туралы мақал-мәтелдер де көп:
- «Ат ерінді, ер жолды таниды»
- «Ат – ер қанаты»
- «Жылқы малдың төресі»
Қазақтың салт-дәстүрі де жылқымен тікелей байланысты: жылқы сойып құда күту, жорға мініп салтанатқа бару, бәйге мен көкпар – барлығы жылқысыз елестету мүмкін емес.
Жылқы тұқымдары
Қазақ жерінде өсірілген ең танымал тұқымдар:
- Қарабайыр – төзімді, жүкке де, шабысқа да мықты;
- Жабы – жергілікті жағдайға бейімделген, қоңды тұқым;
- Арғын аттары – жорғалауға бейім, мініске ыңғайлы;
- Адай жылқысы – жүйріктігімен әйгілі.
Әлем бойынша 350-ден астам жылқы тұқымы бар. Кейбірі шабысқа, кейбірі жүк тасуға, енді біреулері сәндік мақсатқа бейімделген.
Жылқының адамға әсері:
- Иппотерапия – сал ауруы бар балаларға ем ретінде қолданылады;
- Спорттық сайыстар – ат спорты халықаралық аренада үлкен беделге ие;
- Рухани демеу – жылқы мінген адамның сенімділігі артады, сергек болады.
Бүгінде жылқы ауылдық жерлерде көлік ретінде пайдаланылады, ет және қымыз бағытында өсіріледі. Сонымен қатар, жылқы мәдени мұраның бір бөлігі, туризм нысаны, ұлттық бренд ретінде маңызын арттыруда.
Жылқы — дала өркениетінің шежірешісі. Ол — азаттықтың, еркіндіктің, далалық даналықтың символы. Қазақ баласының жүрегінде тұлпарға деген құрмет ешқашан өшкен емес. Қай ғасыр, қай заман болса да, жылқы — қазақпен бірге жасап келе жатқан киелі серік.