Тарақан – адам баласына ежелден таныс, әрі көп жағдайда жағымсыз әсер қалдыратын жәндік. Бірақ ол жай ғана зиянкес емес, миллиондаған жылдар бойы тіршілігін үзбей жалғастырып келе жатқан, эволюцияның нағыз мықты «тірі куәгері».
Тарақандар туралы жиіркеніштен тыс, қызықты ғылыми деректер көп. Бұл мақалада солардың маңызды әрі таңғаларлық қырларына тоқталамыз.
Қашан пайда болды?
Тарақандардың тарихы 350 миллион жылдан асады. Олар динозаврлардан бұрын пайда болып, көптеген табиғи апаттар мен климат өзгерістерінен аман өткен. Бұл — олардың бейімделгіштік қабілетінің дәлелі.
Тарақандардың жалпы сипаттамасы
- Түр саны: 4 500-ден астам;
- Жалпы таралғаны: Неміс тарақаны, Америкалық тарақан, Қара тарақан;
- Өлшемі: 0,5 см–10 см дейін (ең үлкені – Мадагаскарлық ысқырғыш тарақан);
- Түсі: қызғылт-қоңыр, қара, кейде сарғыш реңкті;
- Өмір сүру ұзақтығы: 6 айдан 1,5 жылға дейін;
- Қанаттары бар, бірақ көбісі ұша алмайды (кейбір тропикалық түрлері ғана ұшады).
Неліктен әлемнің бәрінде бар?
Тарақандар ыстық пен суыққа, аштық пен уға төзімді. Олар 7 күн сусыз, ал 30 күн аш жүруі мүмкін. Бассыз да бір апта өмір сүре алады — өйткені тыныс алу жүйесі денесінде орналасқан.
Бұл жәндікке сәуле, радиация, у да онша әсер ете бермейді. Сондықтан да олар ядролық апат кезінде тірі қалады деген аңызға айналған пікір бар (және ол толық негізсіз емес).
Тарақанның “интеллекті”
- Тарақандар иіс пен дәм сезуге өте қабілетті — олар антенналар арқылы 1 нанограмм иісті таниды;
- Олар топпен байланыса алады, бір-біріне сигнал береді;
- Қауіп төнгенде тез шешім қабылдайды, есте сақтау мен бағытты есте ұстау қабілеті бар.
Үйдегі тарақандар қайдан шығады?
Олар көбіне:
- Құбырлар мен желдеткіш арқылы келеді;
- Көршілерден «қоныс аударады»;
- Супермаркеттегі тауар қорабымен немесе сөмке, жүкпен бірге үйге еніп кетеді.
Тарақандар адамға зиян ба?
Иә. Олар:
- Тамақты былғайды, бактериялар тасымалдайды (сальмонелла, ішек таяқшалары);
- Түнде адамдардың бетіне, шашына жорғалап, аллергия туғызуы мүмкін;
- Жұмыртқаларын жасырын жерлерге салып, тез көбейеді.
Қалай күресуге болады?
- Тазалық – олар тамақ қалдықтарына тартылады;
- Желдеткіш пен саңылауларды жабу – кіру жолдарын шектеу;
- Тарақанға қарсы құралдар – гель, спрей, бор, у;
- Тұрмыстық әдістер – лавр жапырағы, қияр, бор қышқылы + жұмыртқа сарысы қоспасы;
- Мамандар шақыру – көп көлемде болса, дезинсекция қажет.
Қызықты деректер
- Тарақан 1 секундта 50 рет жерге тиіп, қайта көтеріле алады;
- Олар қараңғыда жақсы көреді, күндіз көрінсе — көптеп таралып кеткен белгісі;
- Тарақандардың ДНҚ-сында антибиотикке төзімділік гені бар — бұл олармен күресте қиындық туғызады.
Тарақан — тіршілікке ең төзімді, бейімделгіш әрі күрделі жүйесі бар жәндік. Ол біздің үйімізде көргің келмейтін “қонақ” болса да, табиғаттың тіршілікке бейімділігін көрсететін бірегей мысал. Сондықтан тарақандармен күресу — тек гигиеналық шара ғана емес, ақылды әрі жүйелі тәсілді қажет ететін процесс.