Итбалық – су мен мұздың арасындағы өмірге бейімделген, теңіз сүтқоректілерінің ерекше өкілі. Олар Антарктида мен Арктикадан бастап Каспий теңізіне дейін таралған. Тыныш көрінгенімен, итбалық – күрделі мінезді, биологиялық тұрғыдан ерекше, әрі экожүйеде маңызды рөл атқаратын жануар.
Жалпы сипаттамасы
- Отбасы: Төрт саусақты ескекаяқтылар (Phocidae)
- Түр саны: 30-ға жуық
- Салмағы: 50 кг-нан 2 тоннаға дейін
- Ұзындығы: 1,2–6 метр
- Өмір сүру ұзақтығы: 25–40 жыл
- Мекені: Солтүстік және Оңтүстік мұзды мұхиттар, Каспий, Балтық теңізі, Байкал көлі
Қайда тіршілік етеді?
Итбалықтар көбінесе суық аймақтарда тіршілік етеді. Қазақстанда Каспий теңізінде кездесетін – Каспий итбалығы (Pusa caspica) ерекше. Бұл — еліміздегі жалғыз теңіз сүтқоректі жануары және жойылу қаупі төнген түр.
Қалай қоректенеді?
Итбалықтар балықпен, шаянтәрізділермен, кейде ұлулармен қоректенеді. Олар:
- Түнде де жақсы көреді;
- Судың астында 30–40 минутқа дейін дем алмай жүзеді;
- 100 метрден терең сүңги алады.
Ақылды және естияр жануар
Итбалықтардың миы дамыған, олар:
- Дауыстармен байланыс жасайды;
- Бір-бірін иіс, дыбыс арқылы таниды;
- Тренингтерге бейім – аквариумдарда кейбірі доппен ойнайды, дыбысты қайталай алады.
Балапандарын қалай бағады?
- Аналық итбалықтар көбіне мұз үстіне баласын туады;
- Жаңа туған баланың жүні ақ, жұмсақ болады – бұл оны суықтан қорғайды;
- 2–3 аптада баласы сүтпен қоректеніп, салмағы екі еселенеді.
Қауіп-қатер және жойылу қаупі
Итбалықтар соңғы онжылдықта мына себептермен азайып барады:
- Мұнай өндіру мен су ластануы;
- Каспийдегі климаттың өзгеруі – мұз азайып барады;
- Аңшылық пен заңсыз аулау (кей елдерде);
- Балық аулау торына түсіп қалу.
Каспий итбалығы 2020 жылдан бастап Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілді.
Итбалық қазақ мәдениетінде
Каспий маңындағы халықтар итбалықты теңіздің иесі, байлықтың нышаны деп білген. Бұрынғы уақытта итбалық майы от жағуға, терісі киімге қолданылған. Қазір бұл дәстүр тоқтаған, ал итбалық қорғауға алынатын сирек жануар ретінде бағаланады.
Итбалық – суықтың символындай көрінетін, бірақ жылулық пен өмірге деген бейімділікке толы жануар. Ол табиғаттағы нәзік тепе-теңдіктің бір бөлшегі. Әсіресе Қазақстан үшін Каспий итбалығын сақтау — экологияны, биологиялық әртүрлілікті сақтаудың маңызды қадамы.