Аққу — табиғаттағы ең көркем әрі киелі құстардың бірі. Қанатын керген сәттегі салтанаты, су бетінде қалықтап жүзіп бара жатқан әсем жүрісі мен жұптық адалдығы оны махаббаттың, тазалықтың және мәңгіліктің символына айналдырды. Қазақ халқы үшін де аққу — ерекше қасиетті, тіпті тылсым күшке ие құс.
Аққу қандай құс?
- Тұқымдасы: Қазтәрізділер (Anatidae)
- Түрлері: 6–7 түрі бар, ең белгілілері:
– Бұрым мойын аққу (mute swan)
– Қиқылдақ аққу (whooper swan)
– Тундралық аққу (tundra swan) - Салмағы: 7–15 кг
- Қанат жайымы: 2,4–2,8 метрге дейін
- Орташа өмір жасы: 20–30 жыл
- Тіршілік ету аймағы: Еуразия, Солтүстік Америка, Арктика, Қазақстан мен Сібір өңірлері
Аққудың махаббаты: адалдықтың үлгісі
Аққулар өмір бойы бір ғана жұппен өмір сүреді. Егер сыңары қаза тапса, екіншісі жалғыз қалады немесе қайғыдан өледі. Сондықтан аққу жұбы махаббат пен адалдықтың символы саналады.
Қазақ әдебиетінде, фольклорында, жыр-дастандарда «аққудың саңылауы», «аққудай сұлулық» деген теңеулер кездейсоқ емес — бұл құс пәк махаббаттың киелі бейнесі.
Қазақстандағы аққулар
Қазақстанда қызылаққу (киік мойын аққу) және сыңқылдақ аққу кездеседі. Олар:
- Каспий өңірінде,
- Сырдария бойында,
- Балқаш көлі мен Алакөл маңында,
- Қорғалжын мен Наурызым қорықтарында мекендейді.
Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығы — ЮНЕСКО қорғауындағы бірегей мекен, мұнда қызғылт қоқиқаздармен қатар аққулар да ұя салады.
Аққуларды неге атуға болмайды?
Аққуды қазақта «киелі құс» дейді. Оны өлтіру — ауыр күнә, тіпті «аққуды атқанның оңбайтыны» туралы ұғым бар. Бұл сенім:
- Аққудың адалдығымен,
- Аққудың сүйгенінсіз өмір сүре алмайтын қасиетімен,
- Ақындар мен ел ішіндегі аңыздармен байланысып қалған.
«Аққуды ату — махаббатты өлтіру» деген терең мағына береді.
Аққудың ерекшеліктері мен интеллекті
- Аққулар дыбысты жақсы естиді, сыңарын шақырып, алыстан таниды;
- Олар өзен-көлдің бетін сезіп, ағыс бағытын бағдарлай алады;
- Жас аналық аққулар бірнеше рет ұя таңдап, ең қауіпсіз жерге қоныстанады;
- Аққу балапандарына өте қамқор — жау төнсе, қанатының астына алып қорғайды.
Аққулар мен мәдениет
- Қазақтың «Аққу күйі», «Аққу арман», «Аққумен қоштасу» сияқты туындылары — бұл құстың қазақ болмысындағы ерекше орнын көрсетеді.
- Аққу — түрлі елдердің аңыз-ертегілерінде, өнерде (мысалы, «Аққу көлі» балеті) — нәзіктік пен пәктіктің көркем образы.
Аққу — табиғаттың тектілігі мен махаббаттың мәңгілігін бейнелейтін асыл құс. Қазақ халқының дүниетанымында бұл құсқа ерекше құрметпен қарау, оны қасиетті санау — ұлттық болмысымыздағы рухани тереңдікті айғақтайды.
Аққулар — адамзаттың махаббат пен сұлулыққа деген сенімінің тірі айғағы.