Бақа — құрлық пен суда тіршілік ете алатын, қосмекенділер класына жататын бірегей жаратылыс. Олар Жер шарының барлық дерлік бөлігінде кездеседі. Бақалар — табиғаттағы экологиялық тепе-теңдікті сақтауда маңызды рөл атқаратын жәндіктерді жоятын көмекші әрі ғылым үшін биологиялық индикатор қызметін атқаратын тіршілік иелері.
Жалпы сипаттамасы
- Класы: Қосмекенділер (Amphibia)
- Тұқымдасы: Құрбақа, жасыл бақа, ағаш бақа және т.б.
- Түр саны: 7 500-ден астам
- Салмағы: 2 грамнан 3 кг-ға дейін
- Дене ұзындығы: 1 см–30 см
- Орташа өмір жасы: 5–10 жыл (кейбірі 20 жылға дейін)
Қайда мекендейді?
Бақалар тропиктік ормандардан бастап, шөлді далаларға дейін түрлі климатта тіршілік ете алады. Олар:
- Су маңындағы шалшықтарда, көлдерде, бұлақтарда,
- Ылғалды ормандарда, батпақтарда мекендейді.
Қазақстанда жиі кездесетін түрлері:
– Көлбақа
– Құрбақа
– Жасыл бақа
Тіршілік айналымы: қос өмір
Бақаның өмірлік циклі – толық метаморфоз үлгісі:
- Уылдырық (суға шашылады);
- Балықтәрізді итбалық (головастик) – желбезекпен тыныс алады;
- Қос аяқ өсіп, құйрығы қысқара бастайды;
- Ересек бақа – өкпе және тері арқылы тыныс алып, құрлықта да өмір сүреді.
Сондықтан бақаны қосмекенді дейді — ол әрі суда, әрі құрлықта тіршілік етеді.
Ерекшеліктері
- Тілі өте жылдам әрі жабысқақ, жәндіктерді ұстап алуға бейім;
- Көзі жоғары орналасқан, артқа да қарап, қорғануға мүмкіндік береді;
- Құлақ қалқаны жоқ, бірақ тербелісті жақсы сезеді;
- Терісі арқылы дем алып, су мен оттегі сіңіреді;
- Жыртқыш, ұсақ жәндіктер, қоңыз, маса, құртпен қоректенеді.
Бақаның биологиядағы маңызы
- Бақа — экожүйенің «тазалаушысы». Ол зиянкес жәндіктерді жеп, ауыл шаруашылығына пайда әкеледі.
- Терісі арқылы ортаның тазалығын сезеді. Сондықтан олар экологиялық индикатор ретінде бағаланады.
- Ғылыми тәжірибелер мен медицинада (әсіресе жүйке жүйесін зерттеуде) көп пайдаланылады.
Қауіп пен жойылу
Соңғы жылдары бақалар саны күрт азайып барады. Оның негізгі себептері:
- Климаттың өзгеруі
- Су көздерінің ластануы
- Вирус пен паразиттік аурулар
- Урбанизация мен орманның жойылуы
Көптеген елдерде бақалар қорғауға алынған, кейбір түрлері Қызыл кітапқа енген.
Қазақ фольклорында бақа
Қазақ мәдениетінде бақаға қатысты тікелей аңыз көп кездеспесе де, «жаз шықса, бақа-шаян оянады», «бақа да көлге патша» секілді мақал-мәтелдер оның табиғаттағы орнын, тіршілік маусымын сипаттайды.
Бақа — кішкентай көрінгенімен, табиғаттағы маңызы зор тіршілік иесі. Ол — өмірдің бейімделу шеберлігінің айқын дәлелі. Су мен құрлық арасындағы көпір іспетті тіршілік етіп, мыңдаған жылдар бойы табиғатпен үндестік тауып келеді. Оны қорғау — табиғатты қорғаудың бір бөлігі.