Балықтар — Жер бетіндегі ең ежелгі және ең көп таралған омыртқалы жануарлар. Олар мұхиттардан бастап тау өзендеріне дейінгі барлық су қоймаларында өмір сүреді. Әртүрлі пішіні, көлемі, түсі мен тіршілік ету тәсілімен ерекшеленетін балықтар экожүйенің маңызды бөлігі және адам өмірінде де үлкен рөл атқарады.
Қашан және қалай пайда болды?
Ғалымдардың айтуынша, балықтар шамамен 500 миллион жыл бұрын, яғни динозаврлардан әлдеқайда бұрын пайда болған. Олар — алғаш пайда болған омыртқалы жануарлар. Уақыт өте келе әртүрлі су ортасына бейімделіп, бүгінгі таңда 33 000-нан астам түрі қалыптасты.
Балықтардың негізгі ерекшеліктері
- Тыныс алуы: желбезек арқылы;
- Қозғалысы: жүзбеқанат пен құйрық арқылы;
- Дене температурасы: салқынқанды (қоршаған ортаға тәуелді);
- Қаңқасы: шеміршекті немесе сүйекті;
- Сезім мүшелері: жақсы дамыған көру, иіс сезу және бүйір сызық жүйесі (су тербелісін сезеді).
Балықтардың жіктелуі
Балықтар үш негізгі топқа бөлінеді:
- Сүйекті балықтар – ең көп таралған (мысалы, сазан, алабұға, тунец);
- Шеміршекті балықтар – акулалар мен скаттар;
- Жақсыз балықтар – минога мен миксина сияқты қарапайым түрлер.
Қайда тіршілік етеді?
Балықтар:
- Тұщы суларда (өзен, көл, бұлақ);
- Теңіздер мен мұхиттарда (тұзды су);
- Кейбір түрлер екі ортада да өмір сүруге бейім (мысалы, албырт — тұщы суда туып, теңізде өсіп, қайта өзенге уылдырық шашуға оралады).
Көбеюі мен тіршілігі
- Көптеген балықтар уылдырық шашу арқылы көбейеді;
- Бір аналық мыңдаған уылдырық тастай алады;
- Кейбір түрлер (мысалы, акула, гуппи) тірі бала туады.
Балық адам өмірінде
Балық:
- Ақуызға бай, денсаулыққа пайдалы тағам көзі;
- Көптеген халықтың басты азығы (әсіресе Жапония, Исландия, Қазақстан т.б.);
- Балық майы – жүрек пен ми үшін пайдалы Омега-3 май қышқылдарына бай.
Балық шаруашылығы мен экология
- Балық аулау – ежелгі кәсіптің бірі.
- Қазіргі таңда балық қорын сақтау – маңызды экологиялық мәселе.
- Артық аулау, су ластануы, климаттың өзгеруі көптеген балық түрін жойылу қаупіне тіреп отыр.
Қазақстанда да Балқаш алабұғасы, аралдық шортан, қаяз, бекіре сияқты балық түрлері Қызыл кітапқа енгізілген.
Қызықты деректер
- Ең үлкен балық – кит акуласы (ұзындығы 18 метрге жетеді);
- Ең кішкентайы – Педоциприс балығы (ұзындығы небәрі 8 мм);
- Кей балықтар электр шығарады (электрлі скат, электрлі жыланбалық);
- Балықтардың кей түрі жынысын өзгерте алады (мысалы, клоун балық).
Балықтар — тек азық көзі ғана емес, табиғаттың экологиялық жүйесін ұстап тұрған тірек. Оларды тану — су әлемін, табиғатты тереңірек түсінуге жол ашады. Әсіресе қазіргі заманда балық қорын сақтау, су ресурстарын ластамау – бүкіл адамзаттың ортақ жауапкершілігі.