Қазақ халқының дүниетанымында есекке қатысты «есектей қайсар», «есекке жүк артқандай» деген тіркестер оның мінезі мен тағдырын айқын сипаттайды. Көпшіліктің санасында ол қайсар мінезді, қырсық әрі қарапайым тіршілік иесі ретінде қалыптасқан. Алайда, осы қарапайым бейненің артында мыңдаған жылдар бойы адамзаттың ең ауыр жұмысын атқарып келе жатқан төзімділіктің, еңбекқорлықтың және адалдықтың ұлы үлгісі жатыр. Есек – тек ауыр жүктің астында қалған жануар емес, ол – адам өркениетінің дамуына үнсіз үлес қосқан баға жетпес көмекші.
Шығу Тегі және Табиғи Бейімділігі
Үй есегінің (лат. Equus asinus asinus) арғы тегі – Африканың шөлейтті және таулы аймақтарын мекендеген жабайы сомали және нубия есектері. Оларды қолға үйрету процесі шамамен 5000-6000 жыл бұрын Ежелгі Мысыр мен Месопотамияда басталған. Адамдар оның ыстыққа, шөлге төзімділігін және жүк көтергіштігін ерте байқап, оны шаруашылықта кеңінен қолдана бастады.
Есектің дене бітімі мен физиологиясы оның шөлді аймақтан шыққанын айқын көрсетеді:
* Төзімділік: Есектер сусыз және жұтаң азықпен ұзақ уақыт өмір сүре алады. Олардың ас қорыту жүйесі ең қатты, тікенді өсімдіктерден де қажетті нәрді алуға қабілетті.
* Мықты Тұяқтар: Олардың шағын, бірақ өте қатты тұяқтары таулы, тасты жерлерде жүруге өте қолайлы. Бұл оларға жылқы немесе басқа да ірі мал жүре алмайтын соқпақтармен жүк тасуға мүмкіндік береді.
* Есту Қабілеті: Үлкен құлақтары тек дене температурасын реттеп қана қоймайды, сонымен бірге өте алыс қашықтықтағы дыбысты естуге көмектеседі. Бұл – жабайы табиғatта жыртқыштардан қорғанудың маңызды механизмі.
«Қырсықтық» Па, Әлде Ақылды Сақтық Па?
Есекке тағылатын «қырсықтық» пен «топастық» сияқты теңеулер шындыққа жанаспайды. Шын мәнінде, есектер өте ақылды және сақ жануарлар. Олардың бір орында тұрып қалуы – қырсықтық емес, қауіпті сезінгендегі табиғи қорғаныс реакциясы. Жылқы сияқты үркіп қашудың орнына, есек қауіптің не екенін анықтап, жағдайды бағамдағанша орнынан қозғалмайды. Олар өз күштерін үнемдеуді жақсы біледі және шамадан тыс жүк артылса немесе өзіне қауіпті жолмен жүруге мәжбүрлесе, алға басудан бас тартады. Бұл – оның ақылды сақтығының белгісі. Есектердің есте сақтау қабілеті өте жақсы дамыған, олар бір барған жерін, иесін және көрген жақсылығы мен жамандығын ұзақ уақыт ұмытпайды.
Адамзатқа Қызметі және Шаруашылықтағы Рөлі
Тарих бойы есек адамзаттың ең ауыр жұмыстарын атқарды. Ол – соғыста оқ-дәрі тасыған, құрылыста тас тасыған, диірмен тартқан, шаруаның егінін, отынын тасыған сенімді көлік. Әсіресе таулы аймақтарда, тар соқпақты жерлерде есекке тең келер көлік жоқ.
Қазіргі таңда да әлемнің көптеген дамушы елдерінде, әсіресе ауылдық жерлерде есек су тасу, отын жинау және базарға өнім жеткізу сияқты күнделікті тіршіліктің ажырамас бөлігі болып қала беруде. Ол – кедей шаруаның жалғыз көмекшісі, оның отбасын асырауға көмектесетін негізгі күш.
Есек Сүті – «Ақ Алтын»
Соңғы жылдары әлемде есек сүтіне деген сұраныс күрт артты. Ежелгі Мысыр патшайымы Клеопатраның өзі сұлулығын сақтау үшін есек сүтіне шомылғаны туралы аңыздар бар. Бұл аңыздың ғылыми негізі де жоқ емес.
Есек сүтінің құрамы ана сүтіне өте жақын. Ол гипоаллергенді, яғни аллергия тудырмайды. Құрамында лизоцим ферментінің көп болуына байланысты күшті бактерицидтік қасиетке ие. Сондай-ақ, ол дәрумендерге (A, B, C, D, E), минералдарға және иммунитетті көтеретін заттарға өте бай. Осы қасиеттеріне байланысты есек сүті:
* Нәрестелер мен балалар тағамында;
* Аллергиясы бар адамдар үшін;
* Тері ауруларын (экзема, псориаз) емдеуде;
* Қартаю процесін бәсеңдететін қымбат косметикалық өнімдер (сабын, крем) өндірісінде кеңінен қолданылады.
Бір есектен күніне небәрі 0.5-1 литр ғана сүт сауылатындықтан, оның бағасы өте жоғары. Сондықтан оны «ақ алтын» деп те атайды. Қазақстанда да есек сүтін өндіретін фермалар ашылып, бұл сала дамып келеді.
Қазақ ауыз әдебиетінде есек көбіне күлкілі, кейде аңғал, бірақ еңбекқор кейіпкер ретінде суреттеледі. Ол қарапайым халықтың, шаруаның серігі ретінде бейнеленеді. Қожанасыр туралы күлдіргі әңгімелердің барлығында оның сенімді серігі – есегі болады. Бұл оның халыққа жақындығын, күнделікті тұрмыстың бір бөлшегі екенін көрсетеді.
Қорыта айтқанда, есек – адамзаттың даму жолында елеусіз, бірақ орасан зор еңбек сіңірген жануар. Оның қарапайымдылығы мен еңбекқорлығы, төзімділігі мен адалдығы құрметке лайық. Бүгінгі таңда оның шипалы сүті арқылы денсаулық пен сұлулық сыйлап, өзінің жаңа қырынан танылып жатқаны – табиғаттың тағы бір таңғажайып сыйы.