Қазақ халқының дәстүрлі шаруашылығында төрт түліктің орны ерекше болса, соның ішінде ешкі – ширақтығымен, төзімділігімен және берекелі өнімімен бағаланған мал. «Ешкілі бай – есепті бай» деген сөз оның шағын шаруашылық үшін тиімділігін, ал «Жеті қазынаның бірі» деген ұғым оның адамға берер пайдасының молдығын білдіреді. Тау мен тастың, бұталы беткейлердің қожасы саналатын бұл жануар – талғамсыздығымен және өсімталдығымен ерекшеленеді.
Биологиялық Ерекшеліктері және Табиғи Бейімділігі
Ешкі (лат. Capra aegagrus hircus) – қуысмүйізділер тұқымдасына жататын, таутекеден тараған жұптұяқты жануар. Ол – адамзат алғаш қолға үйреткен жануарлардың бірі, бұл процесс шамамен 10 000 жыл бұрын Иранның Загрос тауларында басталған.
Ешкінің дене бітімі жеңіл, сүйегі жұқа, бірақ өте мықты. Оның ең басты ерекшелігі – табиғи ортаға таңғаларлық бейімделгіштігі.
* Талғамсыздығы: Ешкі сиыр мен қой жемейтін көптеген өсімдіктерді, соның ішінде ағаш бұтақтарын, жапырақтарды, тіпті тікенді өсімдіктерді де азық етеді. Оның қозғалмалы үстіңгі ерні өсімдіктерді тамырымен жұлмай, ақырын жұлып жеуге мүмкіндік береді. Бұл қасиеті жайылымды тоздырмай, тиімді пайдалануға жол ашады.
* Шымырлығы мен ептілігі: Ешкілер – туа біткен альпинистер. Олардың өткір әрі қатты тұяқтары тік жартастарға, таулы беткейлерге оңай өрмелеуге мүмкіндік береді. Осы қасиеті арқылы олар басқа мал бара алмайтын жерлердегі шөпті жеп, жайылымды кеңейтеді.
* Зеректігі мен қызығушылығы: Ешкілер өте ақылды, зерек және қызыққұмар жануарлар. Олар тез үйренеді, өз иесін таниды және үйірде белгілі бір иерархияны сақтайды.
Ешкі Өнімдерінің Бағалылығы
Ешкі шаруашылығы бірнеше бағытта дамыған: сүтті, етті, түбітті және μάλλινος. Әр бағыттың өнімі өзінше құнды.
* Шипалы Сүт: Ешкі сүті өзінің бірегей құрамымен ерекшеленеді. Ол ана сүтіне ең жақын мал сүті болып саналады, сондықтан оны нәрестелерге, аллергиясы бар адамдарға және қарт кісілерге жиі ұсынады. Құрамындағы май түйіршіктері сиыр сүтіне қарағанда ұсақ болғандықтан, ол оңай әрі тез сіңеді. Витаминдерге (A, B топтары) және минералдарға (кальций, фосфор, калий) бай. Халық медицинасында ешкі сүті асқазан ауруларына, тыныс алу жолдарының сырқаттарына және иммунитетті көтеруге ем ретінде қолданылады. Одан жасалған ірімшіктер (фета, шевр) әлемдік аспаздықта жоғары бағаланады.
* Диеталық Ет: Ешкі еті (лақ еті) сиыр немесе қой етіне қарағанда майы аз, диеталық өнім болып табылады. Оның құрамында холестерин деңгейі төмен, ал темір мен аминқышқылдары мол. Ет өзіне тән ерекше дәмге ие және дұрыс дайындалғанда өте жұмсақ болады.
* Бағалы Түбіт пен Жүн: Ешкінің ең құнды өнімдерінің бірі – оның түбіті (кашемир) мен жүні (мохер).
* Түбіт (Кашемир): Бұл – ешкінің қылшықты жүнінің астында өсетін өте жұмсақ, жіңішке әрі жылы астары. Әлемдегі ең қымбат талшықтардың бірі саналатын кашемирден жоғары сапалы жемпір, шәлі, қолғап сияқты бұйымдар тоқылады. Олар жеңілдігімен және жылуды сақтау қасиетімен ерекшеленеді.
* Ангор ешкісінің жүні (Мохер): Бұл ерекше тұқымның жүні ұзын, жібектей жылтыр және өте берік болады. Мохерден сапалы костюмдер, пальтолар, кілемдер және жұмсақ ойыншықтар жасалады.
Қазақстандағы Ешкі Шаруашылығы және Оның Маңызы
Қазақстанның таулы және шөлейтті аймақтары ешкі өсіруге өте қолайлы. Бұл сала әсіресе шағын және отбасылық фермалар үшін үлкен экономикалық әлеуетке ие. Ешкіні бағу көп шығынды қажет етпейді, ал одан алынатын өнімдер (сүт, ет, түбіт) нарықта үлкен сұранысқа ие.
Мемлекет тарапынан асыл тұқымды ешкі шаруашылығын дамытуға қолдау көрсетілуде. Жергілікті ешкі тұқымдарын сақтай отырып, сүтті бағыттағы Заанен, түбітті бағыттағы Орынбор сияқты әлемдік үздік тұқымдарды жерсіндіру жұмыстары жүргізілуде. Бұл Қазақстанның агроөнеркәсіп кешенінің бәсекеге қабілеттілігін арттырып, ауыл тұрғындарының әл-ауқатын жақсартуға мүмкіндік береді.
Ешкі қазақ фольклорында жиі кездеседі. Ол көбіне айлакерліктің, тапқырлықтың, кейде қиқар мінездің кейіпкері ретінде суреттеледі. «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жырындағы Тазша баланың серкесі – иесіне адал, ақылды жануардың бейнесі. «Шық бермес Шығайбай» ертегісіндегі Алдар Көсенің жалғыз серкесі оның тапқырлығының құралы болады. «Серке» сөзі көшбасшы, топ бастаушы деген мағынада да қолданылады.
Қорыта айтқанда, ешкі – табиғаттың бірегей туындысы және адамзат үшін таптырмас қазына. Оның ширақ мінезі мен талғамсыздығы ең қиын жағдайларда да өмір сүруге мүмкіндік берсе, сүті – шипа, еті – қуат, түбіті – жылу сыйлайды. Қазақтың кең даласындағы бұл қарапайым, бірақ өте пайдалы жануарды бағалап, оның шаруашылығын дамыту – бүгінгі күннің маңызды міндеттерінің бірі.