Қазақ халқының тарихы мен тағдыры, мәдениеті мен тұрмысы тығыз байланысты төрт түлік малдың ішінде қойдың орны әрқашан ерекше. «Малдың патшасы – қой» деп бағалаған халқымыз үшін бұл жануар тек азық-түлік пен шикізат көзі ғана емес, сонымен бірге байлықтың, берекенің және жуастық пен момындықтың символы болды. Қазақтың кең даласында мың-мыңдап жайылған қой отары – бұл ұлттық болмыстың ажырамас бір көрінісі.
Биологиялық Ерекшеліктері және Қолға Үйретілуі
Қой (лат. Ovis aries) – қуысмүйізділер тұқымдасына жататын, күйіс қайыратын жұптұяқты жануар. Олар таулы және далалы аймақтардың күрделі табиғи жағдайларына жақсы бейімделген. Күшті аяқтары мен тұяқтары тасты жерлерде, тау бөктерлерінде еркін қозғалуға мүмкіндік береді. Иіс сезу және есту қабілеттері жақсы дамыған, бұл оларға жыртқыштардан сақтануға көмектеседі. Қойлар – әлеуметтік жануарлар, олар үлкен отар болып өмір сүреді, бұл да аман қалудың маңызды факторы болып табылады.
Археологиялық зерттеулер қойдың шамамен 11 000 жыл бұрын Месопотамия аймағында жабайы муфлоннан (тау қойы) қолға үйретілгенін көрсетеді. Адамдар оны алдымен еті мен сүті үшін ұстаса, кейіннен оның жүнінің ерекше қасиеттерін байқап, одан жылы киім тоқи бастаған. Осылайша қой шаруашылығы адамзат өркениетінің дамуында маңызды рөл атқарды.
Қазақ Даласының Атақты Тұқымдары
Көшпелі өмір салтына бейімделу және халықтық селекцияның ғасырлар бойғы жемісі ретінде қазақ жерінде қойдың бірнеше бірегей тұқымы қалыптасқан. Олардың әрқайсысы жергілікті климатқа төзімділігімен және өзіндік өнімділік бағытымен ерекшеленеді.
* Қазақтың құйрықты қойы: Бұл – қазақ халқымен бірге жасасып келе жатқан ең ежелгі тұқымдардың бірі. Олар негізінен етті-майлы бағытта өсіріледі. Басты ерекшелігі – салмағы 10-15 кг-ға дейін жететін құйрық майы. Бұл май – тек жоғары калориялы тағам ғана емес, сонымен бірге қыстың суығында қуат беретін, дәрумендерге бай бағалы өнім. Құйрықты қойлар шөл және шөлейтті аймақтардың қатаң жағдайларына өте төзімді келеді. Олардың жүні қылшықты болғандықтан, киіз басуға, текемет, сырмақ жасауға және кілем тоқуға таптырмас шикізат болып табылады.
* Еділбай қойы: Бұл – қазақтың мақтанышына айналған, етті-майлы бағыттағы ең танымал тұқым. XIX ғасырда Еділ мен Жайық өзендерінің аралығында халықтық сұрыптау арқылы шығарылған. Еділбай қойлары ірі дене бітімімен, тез жетілгіштігімен ерекшеленеді. Ересек қошқарларының салмағы 110-120 кг, тіпті 160 кг-ға дейін жетеді. Олардың еті дәмді, ал құйрық майының салмағы 12-14 кг-ға дейін барады. Бұл тұқым қатаң климатқа жақсы бейімделген және ұзақ қашықтыққа жайылуға шыдамды.
* Қазақтың арқар-меринос қойы: Бұл – жүн бағытындағы бірегей тұқым. 1930-1950 жылдары академик Н.С. Бутариннің жетекшілігімен жергілікті құйрықты саулықтарды жабайы арқардың қошқарларымен және биязы жүнді қойлармен будандастыру арқылы алынған. Нәтижесінде таулы аймақтың жайылымына жақсы бейімделген, дене бітімі мықты және сапалы, биязы жүнді қой тұқымы шығарылды. Арқар-мериностың жүнінен жоғары сапалы маталар тоқылады.
Қой Шаруашылығының Экономикалық Маңызы
Қой шаруашылығы – Қазақстанның агроөнеркәсіп кешенінің маңызды саласы. Ол халықты бағалы азық-түлікпен және жеңіл өнеркәсіпті маңызды шикізатпен қамтамасыз етеді.
* Ет және май: Қой еті – қазақтың ұлттық тағамдарының (қуырдақ, бесбармақ, сірне) негізгі құрамы. Ол өзінің диеталық қасиеттерімен және дәмділігімен бағаланады. Ал құйрық майы тағамға ерекше дәм беріп қана қоймай, халық медицинасында суық тигенде сылау үшін де қолданылады.
* Жүн: Қой жүнінен жіп иіріліп, киім-кешек, көрпе, шұлық тоқылады. Қылшықты жүннен жасалған киіз үйдің жабулары, текеметтер мен сырмақтар – көшпелі мәдениеттің ажырамас бөлігі. Биязы жүннен жоғары сапалы костюмдік маталар мен трикотаж бұйымдары өндіріледі.
* Тері (елтірі): Қозының иленген терісінен (елтірі) бас киім (бөрік), ішік, жаға сияқты жылы әрі әдемі бұйымдар тігіледі.
Бұдан бөлек, қой шаруашылығы ауылдық жерлерде халықты жұмыспен қамтып, олардың әл-ауқатының артуына зор үлес қосады.
Мәдениеттегі Рөлі
Қой қазақ халқының салт-дәстүрінде, ауыз әдебиеті мен наным-сенімдерінде терең із қалдырған. «Қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған заман» тіркесі бейбітшілік пен молшылықты білдіреді. Кез келген той-томалақ, құдалық пен мереке қой сойылып, қонаққа табақ тартудан басталады. Құрбан айт мейрамында құрбандыққа шалынатын негізгі мал – қой. Халық ауыз әдебиетіндегі мақал-мәтелдерде («Қойдай жуас», «Қойшы көп болса, қой арам өледі») оның мінезі мен шаруашылықтағы орны сипатталады.
Қорытындылай келе, қой – қазақ үшін жай ғана мал емес, ол – ұлттық кодтың бір бөлшегі, ата-бабадан мирас болып келе жатқан қасиетті қазына. Оның жуас та момын болмысы, бірақ қатал табиғатқа төзімділігі халқымыздың мінезімен үндесіп жатқандай. Дала төсінде өріп жүрген әрбір қой – бұл мыңжылдық тарихтың, берекелі бүгіннің және жарқын болашақтың көрінісі.