Ежелден адамзаттың тұрмыс-тіршілігімен біте қайнасып, береке мен байлықтың символына айналған жануардың бірі – сиыр. Қазақ халқы үшін «мал өсірсең, сиыр өсір» деген қағида тек шаруашылықтың ғана емес, сонымен бірге тоқшылық пен тұрақтылықтың кепілі болған. Сүті – тағам, терісі – киім, еті – азық, көңі – отын болған бұл жануар – ауыл шаруашылығының негізгі діңгегі және адамзаттың адал серігі.
Биологиялық Сипаттамасы және Үйретілу Тарихы
Сиыр (лат. Bos taurus taurus) – қуысмүйізділер тұқымдасының жұптұяқтылар отрядына жататын күйіс қайыратын жануар. Олардың басты ерекшелігі – төрт бөліктен тұратын күрделі асқазаны (месқарын, тақияқарын, қатпаршақ, ұлтабар). Бұл асқазан құрылымы өсімдік жасунығының негізі саналатын целлюлозаны тиімді қорытуға мүмкіндік береді. Осының арқасында сиыр адам игере алмайтын шөпті құнарлы ет пен сүтке айналдырады.
Археологиялық деректерге сүйенсек, сиырды қолға үйрету процесі шамамен 10 500 жыл бұрын Таяу Шығыс аймағында, жабайы турдан (лат. Bos primigenius) басталған. Адамдар бастапқыда оны еті мен терісі үшін ұстаса, кейіннен сүтін сауып, көлік күші ретінде пайдалана бастаған. Бұл аграрлық революцияның маңызды қадамдарының бірі болып, адамзаттың отырықшы өмір салтына көшуіне зор ықпал етті.
Сиыр Тұқымдары: Сүтті және Етті Бағыт
Ғасырлар бойы жүргізілген селекциялық жұмыстардың нәтижесінде сиырдың 1000-нан астам тұқымы шығарылды. Олар негізінен үш бағытқа бөлінеді: сүтті, етті және аралас (етті-сүтті).
* Сүтті бағыттағы тұқымдар: Бұл тұқымдар жоғары сүт өнімділігімен ерекшеленеді. Олардың дене бітімі сүйекті, бұлшықеттері аз дамыған, желіні үлкен болады. Әлемде ең танымал сүтті тұқымдарға Голштин-фриз, Джерси, Айршир жатады. Қазақстанда сүт шаруашылығында жергілікті жағдайға бейімделген Алатау және Қостанайдың ақбас сиырының сүтті түрі кең таралған. Бір сауын сиыр жылына орта есеппен 5000-нан 12000 литрге дейін сүт бере алады.
Етті бағыттағы тұқымдар: Бұл сиырлар тез салмақ қосуға бейім, денелері ірі, бұлшықеттері жақсы дамыған болады. Олардың еті мәрмәрлі, яғни май қабаттары ет талшықтарының арасында біркелкі таралып, оған ерекше дәм мен жұмсақтық береді. Әлемге әйгілі етті тұқымдар – Ангус, Герефорд, Шароле. Қазақстанның мақтанышы саналатын Қазақтың ақбас сиыры мен Әулиекөл тұқымы жергілікті климатқа төзімділігімен және жоғары ет өнімділігімен бағаланады.
* Аралас бағыттағы тұқымдар: Бұл тұқымдар сүтті де, етті де өнімділікті қатар береді. Шағын шаруашылықтар үшін тиімді саналатын бұл бағытқа Симментал, Швиц сияқты тұқымдар жатады.
Қазақстандағы Сиыр Шаруашылығының Маңызы
Қазақстанның кең байтақ жайылымдары мал шаруашылығын, оның ішінде сиыр өсіруді дамытуға өте қолайлы. Сиыр шаруашылығы – елдің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ететін негізгі салалардың бірі.
* Азық-түлік көзі: Сиыр еті – халықтың негізгі ақуыз көзі болса, сүт және сүт өнімдері (айран, қаймақ, ірімшік, құрт, сары май) күнделікті дастарқанның ажырамас бөлігі.
Экономикалық тиімділік: Ел экономикасы үшін сиыр шаруашылығы маңызды рөл атқарады. Ол ауылдық жерлерде жұмыс орындарын құрып, халықтың табыс көзін қамтамасыз етеді. Ет пен сүтті қайта өңдейтін кәсіпорындардың дамуына негіз болады.
Экспорттық әлеует: Қазақстанда өсірілген сапалы сиыр еті мен органикалық сүт өнімдерінің әлемдік нарықтағы экспорттық әлеуеті зор. Бұл салаға мемлекет тарапынан көрсетіліп жатқан қолдау шаралары оның бәсекеге қабілеттілігін арттыруға бағытталған.
Сиырдың Адамзат Үшін Пайдасы
Сиырдың адамға берер пайдасы тек еті мен сүтімен шектелмейді.
Терісі: Берік және сапалы былғары өндірісінің негізгі шикізаты. Одан аяқ киім, киім, жиһаз қаптамалары және түрлі аксессуарлар жасалады.
* Көңі (қи): Ежелден ауылды жерде отын ретінде пайдаланылған. Ал қазіргі таңда бұл – құнарлылығы жоғары, бағалы органикалық тыңайтқыш. Биогаз қондырғылары арқылы сиыр қиынан энергия алу технологиясы дамып келеді.
* Медицина және ғылым: Сиырдың ұйқы безінен инсулин алынса, басқа да биологиялық материалдары медициналық және ғылыми зерттеулерде кеңінен қолданылады.
Қорыта айтқанда, сиыр – жай ғана ауыл шаруашылығы жануары емес, ол – мыңдаған жылдар бойы адамзаттың өсіп-өркендеуіне үлес қосып келе жатқан тірі қазына. Оның сүтінен нәр, етінен қуат алып, терісін тұтынған адам баласы үшін бұл жануардың орны әрқашан ерекше. Берекелі дастарқан мен тұрақты экономиканың негізі болған сиырды асырап-баптау – бүгінгі ұрпақтың да маңызды міндеті болып қала бермек.