Қазақтың ұлан-ғайыр даласының шөлейтті және шөлді аймақтарын мекендеген халқымыз үшін түйеден асқан сенімді серік, құнды қазына болған емес. «Шөл кемесі» атанған бұл жануар – төзімділіктің, сабырлылықтың және табиғаттың қатал сынына мойымаудың символы. Төрт түліктің төресі саналған түйе көшпенділердің тұрмыс-тіршілігінде көлік күші ретінде де, азық-түлік көзі ретінде де баға жетпес рөл атқарды.
Биологиялық Ерекшеліктері және Шөлге Бейімделуі
Түйе (лат. Camelus) – сірітабандылар отрядының түйелер тұқымдасына жататын ірі сүтқоректі. Оның дене құрылысы шөлдің қатаң климатына таңғаларлық дәрежеде бейімделген.
* Өркештер: Көпшілік ойлайтындай, түйенің өркешінде су емес, май қоры жиналады. Бұл май қоры азықсыз, сусыз қалғанда ыдырап, денесіне қажетті қуат пен метаболикалық су бөледі. Бір өркеште 40-50 кг-ға дейін май болуы мүмкін.
* Суды үнемдеу: Түйе бір ішкенде 100-150 литрге дейін су ішіп, оны денесінде ұзақ уақыт сақтай алады. Оның бүйрегі мен ішегі суды барынша сіңіріп, зәрі мен нәжісін өте құрғақ күйде шығарады. Сонымен қатар, ол дене температурасын 34°C-тан 41°C-қа дейін ауытқытып, терлеу арқылы су жоғалтуды азайтады.
* Қорғаныс механизмдері: Ұзын кірпіктері мен танауын жауып-аша алатын қабілеті көзі мен тыныс жолдарын құмды дауылдан қорғайды. Жалпақ, сірілі табандары ыстық құмға батпай, еркін жүруге мүмкіндік береді. Қалың еріндері тікенді өсімдіктерді ауырсынбай жеуге бейімделген.
Түйенің Түрлері: Айыр Өркешті және Нар
Әлемде түйенің негізгі екі түрі бар:
* Сыңар өркешті түйе (Дромедар): Негізінен Арабия түбегі мен Африканың ыстық шөлдерінде таралған. Олар ыстыққа төзімдірек, бірақ суыққа шыдамсыз келеді.
* Айыр өркешті түйе (Бактриан): Бұл – Орталық Азия, оның ішінде Қазақстанның табиғатына бейімделген негізгі түр. Екі өркеші бар, денесін қалың жүн басқан. Бактриандар -40°C аязға да, +40°C ыстыққа да төзе алатын бірегей жануарлар. Қазақстанда негізінен осы айыр өркешті түйелер өсіріледі.
Халықтық селекцияда осы екі түрді будандастыру арқылы алынған нар деп аталатын түйелер ерекше бағаланады. Нарлар ата-тектерінің ең жақсы қасиеттерін жинақтаған: олар айыр өркешті түйеден ірі әрі күшті, ал сыңар өркешті түйеден сүтті болып келеді.
Түйе Шаруашылығының Экономикалық Маңызы
Көшпелі дәуірде негізгі көлік күші болған түйенің бүгінгі таңда да экономикалық маңызы зор.
* Шұбат – Шипалы Сусын: Түйе сүтінен ашытылатын ұлттық сусын – шұбат өзінің шипалық қасиеттерімен әйгілі. Оның құрамында С, D дәрумендері, кальций, темір, фосфор сияқты микроэлементтер мол. Шұбат иммунитетті көтереді, асқазан-ішек жолдарының жұмысын жақсартады, туберкулез, қант диабеті сияқты ауруларға ем ретінде қолданылады. Түйе сүті сиыр сүтіне қарағанда майлы, бірақ оның құрамындағы майлар оңай қорытылады.
* Ет және Май: Түйе еті дәмді және диеталық тағам болып саналады. Оның құрамында холестерин аз. Түйенің өркеш майы да тағамға және халық медицинасында әртүрлі ауруларға қарсы қолданылады.
* Жүн (Шуда): Түйе жүні – өте жылы, жеңіл және берік шикізат. Одан иірілген жіптен тоқылған киімдер (шекпен), көрпелер мен түрлі тоқыма бұйымдары суықтан жақсы қорғайды және буын ауруларына емдік қасиеті бар деп есептеледі. Әсіресе, ботаның жүні (бота шудасы) өте жұмсақ әрі бағалы болады.
Қазақ Мәдениетіндегі Түйенің Орны
Түйе қазақ халқының дүниетанымында, салт-дәстүрі мен мәдениетінде ерекше орын алады.
* Байлық пен Беделдің Белгісі: Көшпелі қоғамда адамның байлығы мен дәулеті жылқымен қатар, түйенің санымен де өлшенген. Түйеге артылған бай керуен көштің сәнін келтіріп, иесінің мәртебесін көрсеткен.
* Көлік Күші: Түйе жүк көтеруге өте төзімді. Бір түйе 300-400 кг-ға дейін жүк артып, күніне 30-40 шақырым жол жүре алады. Киіз үйден бастап, барлық дүние-мүлікті артып, жайлаудан қыстауға көшкенде түйенің атқарған рөлі орасан зор.
* Салт-дәстүрде: Қалыңмалға түйе беру – құдалықтың ең жоғары деңгейін көрсеткен. «Наркескен», «ботагөз» сияқты сөздер мен теңеулер халықтың түйеге деген ерекше ықыласын білдіреді. Түйе жарыстары (түйе жарыс, нар жарыс) да ұлттық ойындардың бір түрі болған. Халық ауыз әдебиетінде, ертегілер мен аңыздарда түйе көбіне ақылды, сабырлы, көреген жануар ретінде сипатталады.
Қорыта айтқанда, түйе – тек биологиялық түр немесе шаруашылық нысаны емес, ол – қазақ халқының тарихымен біте қайнасқан киелі жануар. Ол шөл даланың қаталдығына мойымай, тіршілік етудің үлгісін көрсетті, көшпенділердің өмір салтын қамтамасыз етті, денсаулығына шипа, дастарқанына береке сыйлады. Бүгінгі таңда түйе шаруашылығын қайта жаңғыртып, оның шипалы өнімдерін заманауи технологиялар арқылы өңдеу – ұлттық экономика мен денсаулық сақтау саласы үшін маңызды бағыт болып қала бермек.