Адамзатпен ежелден көрші болып келе жатқан, жер шарының барлық дерлік түкпіріне тараған ең танымал кеміргіштердің бірі – тышқан. Ол көпшіліктің санасында ауыл шаруашылығының зиянкесі, астықтың жауы және ауру таратушы ретінде қалыптасқан. Дегенмен, бұл кішкентай жәндіктің табиғаттағы орны мен оның биологиялық ерекшеліктері әлдеқайда күрделі әрі маңызды.
Биологиялық Сипаттамасы және Тіршілік Ерекшеліктері
Тышқандар (лат. Mus) – кеміргіштер отрядының тышқандар тұқымдасына жататын ұсақ сүтқоректі. Олардың дене тұрқы шағын, әдетте 6-дан 10 см-ге дейін, құйрығының ұзындығы денесімен шамалас болады. Алдыңғы екі күрек тісі үнемі өсіп отырады, сондықтан олар оны үнемі бір нәрсені кеміріп, өткірлеп отыруға мәжбүр.
Тышқандардың басты ерекшелігі – олардың феноменалды өсімталдығында. Бір ұрғашы тышқан жылына 5-тен 10-ға дейін, кейде одан да көп рет ұрпақ әкеле алады. Әр туғанда 5-8, тіпті 12-ге дейін тышқан баласын (көбелек) дүниеге әкеледі. Жыныстық жетілуі де өте тез, туғанына 1-2 ай толғанда-ақ көбеюге қабілетті болады. Бұл қасиет олардың популяциясының өте жылдам өсуіне және кез келген ортаға тез таралуына мүмкіндік береді.
Олардың иіс сезу және есту қабілеттері өте жақсы дамыған. Тышқандар бір-бірімен адам құлағы естімейтін ультрадыбыстық жиілікте «сөйлеседі». Олар табиғатынан өте сақ, бірақ сонымен бірге қызыққұмар жәндіктер.
Қазақстан аумағында тышқанның бірнеше түрі кездеседі, олардың ішінде ең көп таралғаны – үй тышқаны (Mus musculus), дала тышқаны (Apodemus agrarius) және орман тышқаны (Apodemus uralensis).
Адамға және Шаруашылыққа Келтіретін Зияны
Тышқанның адам өміріне тигізетін зияны ең алдымен шаруашылықпен байланысты.
* Астықтың жауы: Егістік алқаптарында, қамбаларда, астық қоймаларында тышқандар астықты жеп, ластап, орасан зор экономикалық шығынға ұшыратады. Есептеулер бойынша, бір кішкентай тышқан жылына 10-15 кг-ға дейін астықты жеп немесе бүлдіріп жоя алады. Олардың саны жаппай көбейген жылдары егіннің едәуір бөлігін жойып жіберуі мүмкін.
* Тұрмыстық зиянкестік: Үйлер мен ғимараттарға кіріп алған тышқандар азық-түлікті бүлдіріп қана қоймай, жиһазды, киім-кешекті, кітаптарды және электр сымдарын кеміріп, кейде өрт қаупін тудырады.
* Қауіпті аурулардың таратушысы: Тышқандар оба, туляремия, лептоспироз, сальмонеллез сияқты 30-дан астам адам мен жануарларға қауіпті инфекциялық аурулардың табиғи тасымалдаушысы болып табылады. Олар ауру қоздырғыштарын өздерінің зәрі, нәжісі арқылы және денесіндегі бүргелер мен кенелер арқылы таратады.
Табиғаттағы және Ғылымдағы Рөлі
Тышқанның зиянкестік әрекетіне қарамастан, оның табиғаттағы экожүйеде алатын маңызды орны бар.
* Қоректік тізбектің негізгі буыны: Тышқандар – көптеген жыртқыш аңдар мен құстардың негізгі қорегі. Жыландар, үкілер, қаршығалар, түлкілер, мысықтар және басқа да көптеген жануарлардың тіршілігі тікелей тышқандардың популяциясына байланысты. Егер табиғатта тышқандар азайып кетсе, бұл жыртқыштардың да санының кемуіне әкеп соғады.
* Топырақ құнарлылығына әсері: Ін қазу арқылы тышқандар топырақты қопсытып, оның ауа және су өткізгіштігін жақсартады. Сондай-ақ, олар өсімдік тұқымдарын таратып, өсімдік әлемінің жаңаруына жанама түрде ықпал етеді.
* Ғылымдағы орны: Тышқандар, әсіресе олардың зертханалық түрі (ақ тышқандар), биология, медицина және генетика салаларындағы зерттеулер үшін таптырмас нысан болып табылады. Олардың генетикалық кодының адаммен ұқсастығы, тез көбеюі және күтімінің оңайлығы жаңа дәрі-дәрмектерді, вакциналарды сынақтан өткізуге, түрлі аурулардың механизмдерін зерттеуге және генетикалық заңдылықтарды ашуға мүмкіндік береді. Көптеген ғылыми жаңалықтар осы кішкентай жәндікке жасалған тәжірибелердің арқасында жүзеге асқан.
Қорыта айтқанда, тышқан – екіұшты табиғаты бар жәндік. Бір жағынан, ол адамның шаруашылығына айтарлықтай зиян келтіріп, қауіпті аурулар тарататын зиянкес болса, екінші жағынан, ол табиғи қоректік тізбектің ажырамас бөлігі және ғылымның дамуына орасан зор үлес қосып отырған маңызды биологиялық модель. Сондықтан, оның санын бақылауда ұстау маңызды болғанымен, табиғаттағы рөлін толық түсіну де аса қажет.